صفحه پزشکی روزنامه اعتماد ، ستون کلینیک – هفته شصت و دوم

آشنایی با اندوه و افسردگی پس از زایمان

زایمان در اندوه

دکتر بهنام اوحدی*

www.iranbod.com

شایع ترین گونه از نشانه های خلقی که از سوی زنان در دوره ی بی درنگ پس از زایمان آزموده می شود ، « اندوه پس از زایمان » یا « اندوه بچه » است. اندوه پس از زایمان ، رخداد به نسبت شایعی ست که در 50 تا 80 درصد زنان رخ داده و دربردارنده ی نشانه های گذرا و تغییر ( شیفت ) های شتابان خلقی همچون گریان بودن ، برانگیختگی ( تحریک پذیری ) ، اضطراب ، کاستی کنش مایه ( انرژی ) ، از دست رفتن اشتها ، و آزمودن احساس کلی در هم شکستن و فرو ریختن ، به ویژه در ارتباط با تکالیف نگهداری از نوزاد است. بنا بر تعریف ، اندوه پس از زایمان در سرشت خود ، گذرا و ناماندگار است. آغاز این رخداد ، پس از روز سوم پس از زایمان - در هنگامی که مادر بیمارستان را ترک کرده - است. نشانه ها به گونه ی معمول ، در روز پنجم پس از زایمان به فراز رسیده و خودبه خود تا روز دهم پس از زایمان از بین می روند. گزارش شده که هفتاد و پنج درصد زنانی که نشانه های اندوه پس از زایمان را آزموده اند ، سیر و دوره ی زمانی مشخص و محدودی را سپری می کنند. به هرحال ، بیست تا بیست و پنج درصد ( یک چهارم تا یک پنجم ) آن ها ممکن است به سوی یک افسردگی پس زایمانی تمام عیار پیش روند. بدین ترتیب ، درمان اندوه پس از زایمان می بایست دربردارنده ی آموزش روان شناختی ، تایید تجربه ی کافی مادر ، و دیده بانی نزدیک و با دقت درباره ی بدتر یا طولانی تر شدن نشانه هایی ست که ممکن است نشان دهنده ی تکامل و رشد یک اختلال تمام عیار خلقی ( افسردگی یک یا دو قطبی ) و یا اضطرابی باشد.

افسردگی پس از زایمان

در ده تا پانزده درصد زنان پس از زایمان « افسردگی پس از زایمان » رخ می دهد. نشانه ها و معیارهای افسردگی پس از زایمان ، از نشانه ها و معیارهای اختلال افسردگی سترگ ( شدید ) تفکیک ناپذیرند؛ اما شماری از مطالعات بیانگر این بوده اند که همبودی و همزمانی نشانه های اضطرابی در افسردگی های پس زایمانی بروز بیشتری به نسبت دیگر افسردگی ها دارد. عوامل خطربرانگیز افسردگی پس از زایمان ، به طور کلی ، دربردارنده ی یک پیشینه ی شخصی یا خانوادگی افسردگی ، همانند یک پیشینه ی شخصی افسردگی های در رابطه با رخدادهای همانند آفرینی ( تولید مثلی ) همچون « اختلال ناخوشی ( ملال ) پیش از خونریزی ماهیانه ( PMDD ) » یا افسردگی های پیشین پس از بارداری است. این و دیگر یافته ها بیان می دارد که یک زیر گروه زنان ، به ویژه آنان که دارای پیشینه ی افسردگی بازگرد ( تکرار شونده ) هستند ، ممکن است حساسیت افزون تری به دگرگونی های سطوح هورمون های همانند آفرینی ، همچون آن چه در پیش از خونریزی ماهیانه ، پس از زایمان و پیش از یائسگی رخ می دهد ، نشان دهند. این به معنای کمینه ساختن نقش متغیرهای روان شناختی ، به عنوان عوامل خطربرانگیز برای آغاز افسردگی در دوره ی پس از زایمان نیست. همانند افسردگی های پس از زایمان ، زنانی که با مشکلات روان شناختی شدید و چند گانه و یا دشواری های دیرپا ( مزمن ) بین فردی روبه رویند ، در خطر افزون آزمودن یک اپی زود افسردگی سترگ ( ماژور ) در دوره ی پس از زایمان هستند.

پژوهش ها نشان دهنده ی آن است که فشار زا ( استرسور ) های روان شناختی ممکن است مغز را به دگرگونی های پسین متابولیک یا هورمونی و ... حساس سازند. در مطالعات بالینی ، در افسردگی پس از زایمان ، کارآیی و اثربخشی داروی سرترالین گزارش شده است. با وجود نبود ناهنجاری هورمونی ، استرادیول ( زیر زبانی یا تزریقی ) و پره مارین ( استروژن ) در درمان افسردگی یک قطبی پس از زایمان به کار برده شده است. هر چند در بیشتر موارد ، رفتار درمانی شناختی و یا شناخت درمانی به تنهایی حتا بدون تجویز سرترالین موثر بوده است. در موارد بسیار اندک و مقاوم به درمان ، ممکن است سود جستن از الکتروشوک درمانی ، همچون مواردی از روان پریشی پس از زایمان ، لازم شود که همانند دوران بارداری سود جستن از آن بی خطر و بسیار کارآمد است. 

اختلال دو قطبی پس از زایمان

زنان دارای یک پیشینه ی « اختلال ( افسردگی ) دو قطبی » بی استثنا در خطر بیشتری برای اپی زود بازگرد ( تکراری ) آن در دوره ی پس از زایمان هستند. با وجود آن که عامل این خطر بازگشت بالاتر در دوره ی پس از زایمان ، ناشناخته است ، اما ممکن است با دگرگونی های ناگهانی در استروژن و پروژسترون ، آشفتگی در محور هیپوتالاموس – هیپوفیز – تیروئید ، الگوهای نامنظم ، به هم ریخته و کاهش یافته ی خواب ، فشار ( استرس ) روان شناختی افزایش یافته ی مربوط به روند مادری و نگهداری و پاسداری از نوزاد ، یا هر گونه به هم پیوستن و آمیختگی این عوامل در رابطه باشد. افزون بر این ، پژوهش ها نشان می دهند که از دست رفتن ناگهانی ریتم ها و نظم های اجتماعی ، به ویژه از هم گسیختگی خواب ممکن است ارتباط بین فشار ( استرس ) زندگی و خطر بازگشت و عود اختلال دو قطبی را در بیماران دو قطبی شدت بخشد. آن چنان که محرومیت از خواب ممکن است پیشایند شیدایی ( مانیا ) شود.           

بنابراین ، دیده بانی بالینی نزدیک و کوشش در یاری جستن  از پشتیبانی های اجتماعی برای پیشگیری از در هم ریختگی و از هم گسیختگی خواب و پایدار ساختن ریتم ها و نظم های اجتماعی در نو ( تازه ) مادر دارای پیشینه ی اختلال دو قطبی ممکن است به گونه ای ویژه مهم باشد. سفارش می شود که در موارد شدید ، برای این گونه زنان ، در طی 24 ساعت زایمان داروهای تثبیت گر خلق تجویز شوند تا از خطر بالای بازگشت بیماری در دوره ی پس از زایمان ایمن بمانند. به دلیل متابولیزم شتابان در این زمینه سود جستن از والپروات سدیم ( دپاکین )  و کاربامازپین ( تگرتول ) ایمن تر از لیتیوم است که غلظت آن در شیر نصف اندازه ی آن در سرم مادر است. هر چند در موارد سود جستن از والپروات سدیم و کاربامازپین ، وضعیت بالینی نوزاد ، و اندازه ی پلاکت و آنزیم های کبدی او باید به گونه ی منظم و با دقت دیده بانی شوند. سود جستن از بنزودیازپین ها ، همچون دیازپام ( والیوم ) و کلردیازوپوکساید ، به دلیل ترشح بالا در شیر مادر توصیه نمی شود؛به ویژه این که می تواند موجب سرکوب تنفس در نوزاد شود. در موارد بسیار لازم ، فقط زیر نظر پزشک می توان از اندازه های اندک گونه های کوتاه اثر بهره گرفت.

 اختلالات اضطرابی پس از زایمان

از آن جا که همانند اختلال افسردگی تک قطبی ، اختلالات اضطرابی به گونه ی معمول در زنان بیش تر از مردان دیده می شود ، دیده بانی برای اختلالات اضطرابی همچون اختلال پانیک ، نماهای گذر هراسی ، هراس اجتماعی ، ترس های اختصاصی ، و اختلال اضطراب فراگیر ( GAD ) باید انجام شده و در موارد لازم درمان آن از سوی روانپزشک انجام شود.

*روان پزشک و درمانگر مشکلات جنسی ، زناشویی و خانوادگی

به یاری پروردگار راستی ، مهر و خرد ، از نیمه ی آذر ماه ، کارگاه شصت ساعته « آسیب شناسی روانی ( محور یک و دو ) » ، را به گونه ی تخصصی برای دانشجویان و دانش آموختگان رشته های مشاوره ، روان شناسی ، مددکاری ، پزشکی و پیرا پزشکی ، علوم تربیتی ، مردم شناسی ، انسان شناسی ، حقوق و جامعه شناسی ، بر پایه ی ویراست دهم ( ۲۰۰۷ ) کتاب « خلاصه روانپزشکی کاپلان و سادوک » ، برگزار می کنم.

به شرکت کنندگان در این کارگاه تخصصی شصت ساعته ، که در پانزده جلسه ی چهار ساعته برگزار می شود ، گواهی شرکت در کارگاه و گذراندن دوره ی آموزشی تخصصی « آسیب شناسی روانی » داده خواهد شد.

به دلیل ظرفیت محدود شرکت کنندگان ( بیست نفر ) ، علاقه مندان به شرکت در این کارگاه می توانند از هم اکنون ، برای ثبت نام و حضور در این کارگاه ، با شماره تلفن های کلینیک این جانب ( ۲۲۰۵۵۳۵۶- ۲۲۰۵۳۸۱۷-۲۲۰۱۷۳۷۱ ) تماس گرفته و یا با حضور در آن جا ( خیابان ولی عصر ، روبه روی پارک ملت ، بین بازار صفویه و خیابان ناهید غربی ، ساختمان صورتی ، طبقه ی چهارم ، واحد ۲۷ ، کلینیک روان پزشکی و سکسولوژی دکتر بهنام اوحدی ) ثبت نام کنند. 

در پنج شنبه ای از آذر ماه ۱۳۸۸ ، من و جناب آقای دکتر محمد عبهری ( روان پزشک عضو کمیته ی سکسولوژی انجمن علمی روان پزشکان ایران ) کارگاه تخصصی یک روزه ( هشت ساعته ) ای را با عنوان « آمیزش و هماغوشی در بارداری ( سکس در حاملگی ) » برای متخصصان و پزشکان زنان و زایمان و ماماها برگزار خواهیم کرد.

به دلیل ظرفیت محدود شرکت کنندگان ( بیست نفر ) ، علاقه مندان به شرکت در این کارگاه می توانند از هم اکنون ، برای ثبت نام و حضور در این کارگاه ، با شماره تلفن های کلینیک این جانب ( ۲۲۰۵۵۳۵۶- ۲۲۰۵۳۸۱۷-۲۲۰۱۷۳۷۱ ) تماس گرفته و یا با حضور در آن جا ( خیابان ولی عصر ، روبه روی پارک ملت ، بین بازار صفویه و خیابان ناهید غربی ، ساختمان صورتی ، طبقه ی چهارم ، واحد ۲۷ ، کلینیک روان پزشکی و سکسولوژی دکتر بهنام اوحدی ) ثبت نام کنند. 

به همه ی ماماها و پزشکان زنان و زایمان شرکت کننده در این کارگاه تخصصی یک روزه ، گواهی شرکت در کارگاه و گذراندن دوره ی آموزشی تخصصی « آمیزش و همآغوشی در بارداری » داده خواهد شد.

در راستای کاهش و پیشگیری از آسیب های روانی - جنسی و اجتماعی ، چهاردهمین دوره ی کارگاه آموزشی تخصصی  « سکسولوژی بالینی و سکس تراپی  » دکتر بهنام اوحدی از آذرماه ، پنج شنبه ی هر هفته از ساعت ۱۲ تا ۱۶ ، به جای مرکز مشاوره ی رها وابسته به انجمن دفاع از قربانیان خشونت ، در مرکز مشاوره ی روزبه جناب آقای دکتر تبریزی برگزار می شود. 

در این کارگاه شصت ساعته ی تخصصی ، که در پانزده جلسه ی چهار ساعته ، برای دانش جویان و دانش آموختگان رشته های روان پزشکی ، روان شناسی ، مشاوره ، پزشکی ، مددکاری ، علوم تربیتی ، حقوق ، فلسفه ، جامعه شناسی ، مردم شناسی و انسان شناسی برگزار خواهد شد ، کلیه ی مباحث و مشکلات جنسی - آمیزشی در حیطه ی سکسولوژی و سکس تراپی از دیدگاه های تاریخی ، روان پزشکی ، روان شناسی بالینی ، مشاوره و مددکاری ، زنان و زایمان ، یورولوژی ( جراحی کلیه و مجاری ادراری - تناسلی ) و اندوکرینولوژی ( غدد و هورمون شناسی ) تدریس خواهد شد.   

دانش جویان و دانش آموختگان علاقه مند به شرکت در این کارگاه شصت ساعته می توانند برای ثبت نام به نشانی تهران ، خیابان ولی عصر ، بالاتر از پارک ساعی ، کوی سی و ششم ، مجتمع ولی عصر ۲ ، طبقه ی همکف ، واحد ۲۰۲ ، مرکز مشاوره ی روزبه ( دکتر تبریزی ) مراجعه نموده و یا با تلفن های ۸۸۶۴۷۶۴۷ - ۸۸۶۴۷۹۵۱ - ۸۸۶۴۷۹۵۲ تماس بگیرند.

بدیهی ست به دلیل محدودیت جای برگزاری کارگاه ، اولویت به ترتیب ثبت نام مراجعان خواهد بود.

به شرکت کنندگان در این کارگاه ، گواهی شرکت در کارگاه آموزشی تخصصی ویژه ی مشاوران و درمانگران داده خواهد شد.

بالاخره فیلم « کتاب خوان ( The Reader ) » را دیدم ؛ فیلم هیچ نمایی از جنگ جهانی دوم و ارتش نازی نشان نمی دهد اما احساس شرم و گناه جمعی مردمان آلمان را از جنایات و فجایع نا انسانی و وحشی مآبانه ی سپاه اس اس آلمان هیتلری را به تصویر می کشد.

فیلم درون مایه ای اروتیک هم دارد؛ درون مایه ای که به امیال و کشش های برخاسته از « گره های ( تعارضات ) اودیپی - وارونه اودیپی ( Reversed Oedipal ) » می پردازد.

همبستر شدن و هماغوشی و آمیزش با زنی یک دهه بزرگ تر از خویش ، بسیاری از پسران و مردان جوان را مجنون وار ، شیدا و شادروان می کند تا برای پر کشیدن در آغوش لیلی مسن تر ، دست از پا نشناسند. تنها آنان که این تجربه ی خوشایند و گوارا برای مردان جوان را آزموده باشند ، توان درک و فهم این واقعیت را دارند !

بازگشت به دوران اودیپال و تثبیت ( فیکیشن ) در آن دوران ، تنها یکی از هزاران تحلیل « محتمل ( و نه قطعی ) » است.

اردوگاه های هنوز ویران نشده ی آشوویتس و داخاو از دیگر نماهایی ست که پیش چشم و ذهن تان می نشیند. اردوگاه هایی که اصل وجود و کارکردشان به آسانی و بدون هیچ سند ، بنا بر ادعای برخی تشنگان شهرت و هیاهو می تواند نادیده گرفته شده و انکار شود. اما آیا با ندیدن واقعیت ها ، آن ها نابود هم می شوند ؟!؟

تماشای فیلم گیرا و ماندگار « کتابخوان » - که جایزه ی بازیگر نخست زن آکادمی اسکار را برای کیت وینسلت به ارمغان آورد - را به همه ی دوست دارن تاریخ سده ی بیستم میلادی سفارش می کنم و البته به همه ی آن مردان جوان و جسور و نرینه ای که روزگاری این فیلم را زیسته و توفیق شرفیابی به آغوش زنی برتر و بزرگ تر از خود را داشته و دارند یا ناکام دل به گمان و فانتزی آن خوش داشته و دارند !!!

یادش خوش ؛ کیت وینسلت در جوانی بازیگر زن دلنشین من بود.. به ویژه در هنرمندی بی همتایش در فیلم فراموش ناشدنی و وابستگی ( اعتیاد ) برانگیز « قلم پرها ( QUILLS ) چارلی کافمن که تماشای آن را بارها به همگان سفارش کرده و می کنم. دیگر از دلداده و دلربا سن و سالی گذشته است !